In-Nuffara


Il-kelma ‘silo’ tfisser hofra jew fossa kbira fejn jinhazen il-qamh. Ezempju ta. dawn huma n-numru ta. fosos li l-Ordni tal-Kavallieri ta. San gwann ta. Malta kienu bnew kemm damu jahkmu Malta bejn l-1530 u l-1798, medda ta. mitejn u tmienja u sittin sena. Insibu minnhom gewwa l-Belt Valletta qabel tidhol ghall-Forti Sant.Iermu u li huma l-eqdem fil-Belt Valletta. Kwantita kbira jinsabu quddiem il-Knisja ta. San Publiju, il-Furjana, dik il-Pjazza li ahna kif jixraq nirreferu ghaliha bhala .Fuq il-Fosos.. Dawn tal-ahhar inbnew iktar tard fi zmien il-hakma Ingliza.Fuq l-gholja tan-Nuffara, dik bejn in-Nadur u x-Xaghra, ukoll insibu minn dawn is-silos bid-differenza li dawn huma izghar hafna izda bil-bosta eqdem minn dawk ta. Malta. Il-mistoqsija li wiehed bir-ragun jaghmel hija: .Imma ghaliex fuq l-Gholja tan-Nuffara? |gur li hadd ma kien joqghod hemm!..U mhux biss ahna x-Xaghrin, li ahna tant kburin bil-Wirt Arkeologiku u Storiku li bih huwa ghani bil-bosta r-rahal taghna. Anke int li qed taqra dan l-artiklu, l-ghaxar wiehed fis-sensiela .Wirt Rahalna.. zgur li taghmel din id-domanda jekk taf fejn hi din l-gholja.Ghalhekk, bi twegiba llum se nitkellem fuq komunita. ta. nies li iva kienet tghix fuq l-Gholja tan-Nuffara. Biex wiehed jifhem sew il-fazi taz-zmien li qed nikteb fuqu, li huwa zmien il-Bronz, il-qarrej jehtieglu jimxi fuq it-tabella ta. hawn taht.Perijodu f.Ghawdex Fazi Data SitBahrija 900 – 700 Q.K. Zmien il-Bronz Borg in-Nadur 1500 – 700 Q.K. In-Nuffara Cimiterju ta. hal Tarxien 2500 -1500 Q.K. Dolmens.

Nafu li l-ewwel li gew kienu n-Neolitici li gew min-naha t.isfel ta. Sqallija. Qasmu l-Mediterran fuq cattri u gabu maghhom l-annimali domestici, qmugh u cereali ohra ghall-uzu taghhom. Dawn ma kienux l-istess nies li bnew it-tempji neolitici iktar tard, fosthom it-Tempji tal-ggantija fix-Xaghra faccata tal-gholja tan-Nuffara.

Dawn bnew u haffru gherien fil-blat u c-cimiterju Pre-Istoriku li huwa c-irku tal-gebel tax-Xaghra, il-.Brocktorff Circle.. Brocktorff kien pittur germaniz li gie joqghod Malta u li ghamel akwarelli tal-ggantija u tac-irku tal-gebel fix-Xaghra meta saru l-iskavi taghhom minn John Otto Bayer bejn l-1820 u l-1826. Mill-iskavi li saru fit-Tempji ta. hal Tarxien kien jidher li bejn iz-zmien tat-Tempji u |mien il-Bronz kien hemm perijodu twil meta l-gzejjer Maltin setghu kienu totalment abbandunati.

Min kienu n-nies ta’ Zmien il-Bronz?

Fil-waqt li n-Neolitici ghammru fl-gherien mal-annimali domestici taghhom, in-nies ta. |mien il-Bronz kienu jghammru fuq il-quccata ta l-gholjiet.Dawn kienu nies gwerriera, armati sa snienhom u kienu jaghzlu li jghammru hemm fuq biex ikollhom diviza peress li l-ghadu kien isibha ta. skomdu jitla. hemm fuq, l-aktar b.dawk l-gholjiet imdawwra b.sisien maqtughin dritti u difficli biex wiehed jixxabbat maghhom. L-Gholja tan-Nuffara kienet wahda li toffri dan kollu u allura kien dan li wassal biex komunita. shiha taghzel li tghix hemm. hasbet li jkollha post fejn tahzen il-qmugh, cereali u ghalf ghall-annimali u huwa ghalhekk li nsibu s-silos hemm fuq. |gur li kellhom il-fuhhar ghall-uzu tal-ilma u affarijiet ohra.

Min sab is-Silos fuq in-Nuffara?

Kien il-kompajzan taghna, huna mix-Xaghra, is-Sur Joe Attard Tabone li ghandu ghal qalbu r-ricerka u l-kitba fuq l-Arkeologija u l-Wirt Storiku, mhux biss tax-Xaghra izda ta. pajjizna kollu kemm hu, li sab wiehed minn dawn is-silos u li ma kienx mittiefes. Ghas-sehem kbir tieghu f.dan il-qasam, is-Sur Attard Tabone inghata l-oghla gieh tar-Repubblika ta. Malta, il-midalja ghall-Qadi tar-Repubblika, M.Q.R., l-ewwel Xaghri li nghata dan il-gieh. Kienet il-hidma tieghu bla waqfien li regghet kixfet mill-gdid ic-irku tal-gebel fix-Xaghra jew ahjar il-Brocktorff Circle. Lilu nafha l-ispirazzjoni li tnisslet fija biex nghozz, napprezza, inhobb u fuq kollox niddefendi b.kull mezz il-Wirt Arkeologiku u Storiku tax-Xaghra.

Meta sabhom, fl-1960, kien pront irraporta lill-awtoritajiet fid-Dipartiment tal-Muzewijiet.

Hija hasra li ahna ftit napprezzaw il-hidma tas-Sur Joe Attard Tabone li f.kull ktieb li qrajt dwar l-arkeologija sibt ismu mnizzel hdejn dawk ta. arkeologisti kbar maghrufa. U hija iktar ta. hasra li xi whud minna stess jaraw fih ostaklu meta jkun se jintmess u jinqered parti minn dan il-Wirt Storiku li ghandu jaghmilna kburin u li jiddistingwi lix-Xaghra minn kull belt u rahal f.Malta u Ghawdex. Ghandna ghaliex inkunu rikonoxxenti hafna lejn dan l-istudjuz Xaghri.

X’instab fihom is-silos?

Fl-1954, is-Sur L. Glavina kien gibed l-attenzjoni tal-Professur John D. Evans bis-silos ta. fuq l-Gholja tan-Nuffara. Dawn kellhom forma ta. qanpiena kbira u mill-ghamla u t-tip ta. fuhhar li nstab go fihom kien juri li l-abitanti li ghexu hemm kienu ta. |mien il-Bronz Ahhari (Late Bronze Age). Kif ghedna, kien is-Sur Joe Attard Tabone li iktar tard illokalizza wiehed minn dawn is-silos li bil-kemm kien jidher u li kien fi stat tajjeb hafna. Dan kien kwazi mimli b.depoziti originali li wara kienu ezaminati bir-reqqa mill-awtorita tal-Muzewijiet. Fil-hofra, is-silo, instabu wkoll oggetti ohra fosthom ankri tal-fuhhar u affarijiet ohra li ghandhom x.jaqsmu mal-insig. L-arkeologista maghruf, l-istudjuz Ingliz Dr. David Trump, jikkonkludi li dawn is-silos intuzaw ghall-hazna tal-qamh u affarijiet ohra. Il-kultura bejn in-nies Neolitici u dawk ta. |mien il-Bronz hi li, fil-waqt li ta. l-ewwel kienu jidfnu l-mejtin taghhom, dawk tal-ahhar kienu jaharquhom. Ghalkemm is-sejbiet kollha ttiehdu mid-Dipartiment tal-Muzew u xi ftit minnhom huma esibiti fil-Muzew t’ Ghawdex, il-bicca l-kbira tal-fuhhar ittiehed Malta u llum hadd ma jaf x’sar minnu!

X’sar minnhom is-Silos?

Illum dawn is-Silos jinsabu mirduma taht haxix u ghollieq, jinsabu abbandunati; forsi ghad jasal il-mument li wiehed ikun jista. jara b.ghajnejh dak li l-abitanti t.eluf ta. snin qabilna ghaddew lilna?
Jixraq ukoll li minn hawn nirringrazzja lil habib iehor tieghi, is-Sur Joe Sultana wkoll mix-Xaghra, li tela. mieghi fuq l-gholja tan-Nuffara biex niehu ritratti ta. dak li fadal mis-Silos. Irrizultali li kien ftit ta.sogru persunali li naghmel dan u nitla. b.camera tar-ritratti qalb nassaba li ma fehmux x.kien l-iskop taz-zjara tieghi u li bl-ebda mod ma ridt intellifhom fid-delizzju taghhom. L-istess kien grali meta mort fuq l-irdum ta Ghajn Barrani biex niehu ritratt tal-Ghar tal-Pergla. Dawn izda harsu lejja b.mod iehor meta ghedtilhom li kont hemm biex naqbad fuq film dak li huwa ghaziz ghalina lkoll u apprezzaw hafna dan it-tip ta sit.

Biblijografija:
– An Illustrated Guide to Prehistoric Gozo.
– Gaulitana 3rd and 2nd Edition
– Anthony Bonanno – pp. 12, 39.
– Il-hajja f.Ghawdex, Dic 1999.
– guzeppi M. Bezzina – pp. 25/26.

© Copyright Xaghra.com – News - Theme by Pexeto